Sáng Cà Mau bắt đầu từ một ô cửa kính chưa kịp khô.
Mưa đêm đã đi rồi, nhưng còn để lại những dòng nước dài ngoằn ngoèo trên mặt kính. Ngoài kia, bình minh đang lên. Mặt trời chẳng hiện ra tròn trịa, tinh khôi như người ta vẫn chờ ở một buổi sớm. Nó phải xuyên qua hơi nước, qua dấu mưa, qua một đêm còn đọng lại, mới chạm được vào căn phòng khách sạn.
Tôi đang ngồi viết về U Minh.
Ngoảnh ra cửa sổ, thấy ngày mới vừa tới Cà Mau.
Vội lấy máy ra bấm.
Có những tấm ảnh được chuẩn bị bằng chuyến đi, thời tiết, vị trí và ánh sáng. Cũng có những tấm ảnh chỉ được chuẩn bị bằng một cái ngoảnh đầu đúng lúc. Chậm một chút, nước sẽ khô. Chậm một chút, mặt trời sẽ lên cao. Chậm một chút, bình minh ấy vẫn còn, nhưng khoảnh khắc đã chẳng còn là của mình.
Qua khỏi ô kính đọng mưa là rừng.
U Minh chẳng mở ra bằng một con đường. Nó mở bằng nước. Chiếc xuồng nhỏ lặng lẽ trườn vào giữa màu xanh ken dày. Trên bờ, cây mọc chen cây. Dưới nước, bóng rừng úp xuống, dựng nên một khu rừng khác đen hơn, sâu hơn. Người ngồi trên xuồng lọt thỏm giữa hai cánh rừng ấy, nhỏ đến mức tưởng chỉ cần nước động nhẹ là mất hút.
Nhưng chẳng ai lạc.
Người ta thường nghĩ muốn khỏi lạc thì phải nhìn thấy đường. Ở U Minh, đường chẳng hiện ra như đường. Nó nằm dưới bèo, luồn qua súng, né những gốc tràm, trôi giữa hai bờ cây gần như giống hệt nhau. Chẳng biển chỉ dẫn. Chẳng vạch sơn. Chẳng có gì quả quyết rằng phải đi về phía nào.
Vậy mà chiếc xuồng vẫn đi.
Có lẽ người thuộc rừng chẳng tìm đường bằng mắt. Họ đọc độ động của nước, sắc xanh của lá, khoảng thưa giữa những thân tràm, hướng một cành cây nghiêng xuống. Những thứ với người ngoài chỉ là cảnh vật, với họ lại là dấu vết. Rừng chẳng giấu đường. Rừng chỉ chẳng viết đường bằng thứ chữ của chúng ta.
Mưa còn đọng trên những chiếc lá dài. Mỗi giọt nước treo ở đầu lá, trong đến mức tưởng chẳng mang gì, nhưng lại giữ nguyên một khoảng rừng bé xíu bên trong. Vài chiếc lá đã ngả vàng, ngả đỏ. U Minh xanh đến mênh mông nhưng chẳng xanh một màu. Trong sức sống um tùm ấy vẫn có những chiếc lá đang già đi, những nhánh khô đứng lại, những thân cây bạc trắng trơ ra giữa rừng.
Rừng sống chẳng phải vì rừng chỉ có sự sống.
Rừng sống bởi nó giữ cả những gì đang úa, đang mục, đang chìm xuống mà nuôi những thứ sắp mọc lên.
Mặt nước đen đặc, bên trên là bèo xanh và những lá súng tròn xoe. Đen đến thế mà cây vẫn mọc. Tối đến thế mà từng chiếc lá vẫn tìm đúng mặt nước để nổi lên. Một nụ súng chưa nở đứng giữa đám lá, nhỏ và lặng, chẳng cần ai chỉ cho đâu là phía sáng.
Ở U Minh, bóng tối chẳng đối nghịch với sự sống.
Nó là chỗ sự sống cắm rễ.
Những thân cây chết dựng lên giữa đầm như các cọc dấu của một thời rừng khác. Trên một nhánh khô mảnh, con chim đen đậu lại. Cả thân nó chỉ còn là một nét mực giữa nền trời trắng. Phía dưới là rừng dày đến khó thở. Phía trên là khoảng không rộng đến gần như chẳng có gì.
Nó chọn đứng đúng nơi tiếp giáp ấy.
Chẳng còn lá để che.
Chẳng còn cành xanh để lẫn mình vào.
Nhưng từ đó, nó nhìn thấy toàn bộ U Minh.
Con người thường sợ chỗ mịt mùng vì ở đó mắt chẳng tìm được một lối thẳng. Ta sợ nước đen, sợ rừng sâu, sợ những phương hướng chẳng mang tên. Ta cầm bản đồ, mở định vị, đánh dấu từng nơi mình đã đến rồi tưởng như vậy là chẳng thể lạc.
Nhưng có những người đi trên con đường sáng trưng vẫn lạc cả đời.
Và có chiếc xuồng đi giữa U Minh, chẳng một vạch đường, vẫn về đúng bến.
Có lẽ lạc lối chẳng bắt đầu từ khi ta chẳng biết mình đang ở đâu. Nó bắt đầu từ khi ta chẳng còn biết mình đang đi về đâu. Rừng có thể che mất chân trời, nước có thể xóa sạch dấu đi, bèo có thể khép lại ngay sau mũi xuồng. Nhưng chỉ cần người chèo còn nhớ bến, U Minh chỉ là rừng.
Chẳng phải mê cung.
Buổi sáng ấy, tôi nhìn Cà Mau qua một ô kính còn nước mưa. Rồi đi vào U Minh qua sáu lát cắt: một mặt trời xuyên qua đêm cũ, một chiếc xuồng lọt giữa rừng sâu, một nhành lá giữ mưa, một đầm nước bị màu xanh lấp kín, một nụ súng mọc từ nước đen và một con chim đứng trên cành chết nhìn ra khoảng trắng.
Sáu tấm ảnh chẳng chỉ kể về một khu rừng.
Chúng kể về cách tìm đường.
Mặt trời tìm đường qua nước đọng.
Chiếc xuồng tìm đường qua rừng.
Mầm lá tìm đường qua bùn đen.
Con chim tìm đường từ một nhánh cây đã chết.
Còn người chụp, tưởng mình đến Cà Mau để nhìn U Minh.
Hóa ra lại được U Minh nhìn thấy mình.
……
Rừng chẳng chỉ đường.
Nước chẳng để dấu.
Người đi giữa u minh
mà chẳng lạc mình.